Voor Steenuilen zijn de Vlaamse Ardennen van uitzonderlijk belang. Dit kleine uiltje vindt in ons landschap het ideaal leefgebied. Met het steenuilenproject zetten we een extra stap om de toekomst van deze soort veilig te stellen, onder andere door het gratis plaatsen van steenuilnestkasten op geschikte locaties. Wie zo'n nestkast plaatst ontvangt een steenuil-schildje met huisnummer, want als eigenaar mag je best trots zijn op de inspanning die je voor de Steenuil doet. Daarnaast willen we iedereen warm maken voor de Steenuil, de ideale ambasadeur voor natuur én landschap in de Vlaamse Ardennen. Een brochure, een tentoonstelling, een steenuilbier en nog veel meer staan op stapel. Hieronder vind je achtergrondinformatie over de Steenuil, en wat het Steenuilproject van RLVA precies inhoudt.

Maar natuurlijk blijft vooral de bescherming van de Steenuil zelf belangrijk. Soms is die wel zéér concreet, zoals je kan lezen in het relaas van Paul Haustraete die een Steenuiltje uit een wel zeer benarde situatie bevrijdt. Lees het verhaal van de reddingsactie

met de financiële steun van:

Het Europees LandbouwFonds voor PlattelandsOntwikkeling: Europa investeert in zijn platteland.

 

 

• Inleiding

De Steenuil (Athene noctua), de kleinste uil van Vlaanderen, doet het in de Lage Landen nog uitzonderlijk goed. Dit heeft te maken met het milde klimaat en het kleinschalig landschap voorzien van kleine graasweides, kleine akkertjes, hagen en heggen, houtwallen en hoogstamboom-gaarden. De Vlaamse Ardennen behoort tot de best scorende regio qua aantallen. Steenuilen hebben dus iets met mensen. Dat is ook één van de redenen waarom ze zo populair zijn. Reeds in de oudheid had men terecht veel eerbied voor de Steenuil (denk maar aan het gezegde ‘Uilen naar Athene brengen’). Niet voor niks ook, siert de steenuil het Grieks euromuntstuk...

• Ecologie

De Steenuil is een typische soort van het kleinschalige landschap. Een afwisseling van kleine percelen met bomenrijen, knotwilgen en hoogstamboomgaarden vormen zijn geliefkoosde biotoop. Ook de aanwezigheid, in ons heuvelend landschap, van taluds, houtwallen en holle wegen met daaraan gekoppeld de vele (spits)muizen is van groot belang voor de Steenuil.
De platte kop, het ‘gefronst’ gezicht en de gele ogen staan garant voor een streng uiterlijk.
De steenuil is een holenbroeder; hij gebruikt daarbij zowel boomholtes als donkere hoekjes in schuurtjes en gebouwen. Een nest maakt hij niet; de eieren worden gedeponeerd in een holte van een knotwilg of fruitboom. Soms is een muurholte of zelfs een houtmijt voldoende als nest!
De Steenuil is gevoelig aan strenge winters waarbij de soort vooral problemen ondervindt om voldoende voedsel te vinden wanneer er veel sneeuw ligt. Op het menu van de steenuil staan naast de reeds vermelde kleine knaagdieren (muizen en spitsmuizen), ook mollen, wormen, insecten, kikkers, vogels en slakken. Deze zoekt hij in de onmiddellijke nabijheid van het nest.
Hij is dikwijls overdag te zien, rechtop zittend in een kruin van een fruitboom, wilg, of op een weidepaal...

• Status in Vlaanderen

 

Volgens de meest recente ‘Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000-2002’ is de Steenuil een talrijke broedvogel in Vlaanderen: hij werd aangetroffen in 87 % van de atlashokken met op de meeste plaatsen broedzekerheid. Ongeveer 40 % van de populatie is te vinden in de Leemstreek en 46 % in de Zand-Zandleemstreek. De Kempen en de Polders herbergen slechts een beperkt deel van de populatie. Belangrijke concentraties werden o.a. aangetroffen in het Pajottenland, het Houtland en de Vlaamse Vallei. Ook in het West-Vlaamse Heuvelland, de Vlaamse Ardennen (omgeving van Oudenaarde-Zottegem), het Krijtland van Millen en in de Voerstreek komen hoge aantallen voor (VAN NIEUWENHUYSE et al. 2001A). Gemiddeld werden 10 broedparen geteld per atlashok,waarbij in 15 hokken minstens 50 paren en in 4 hokken zelfs 95-100 paren werden vastgesteld.
Volgens de gegevens in deze broedvogelatlas zouden in Vlaanderen 6 000 à 10 000 broedparen van de Steenuil voorkomen. Daarmee doet de soort het nog niet zo slecht in Vlaanderen. Op Europees vlak is Vlaanderen zeer belangrijk voor het voortbestaan van deze kleine uilensoort.

• Bedreigingen

 

• Strenge winters:

Als de sneeuw lang blijft liggen, heeft de Steenuil het moeilijk om de dagelijkse portie voedsel te vinden; muizen en spitsmuizen blijven immers onbereikbaar onder de sneeuw omdat ze zich tegoed doen aan hun wintervoorraden! Gelukkig bestaan er bij ons de laatste jaren geen strenge winters meer!

• Veranderend landschap:

Als weiden omgezet worden in akkers of als meerdere kleine, omzoomde akkers worden omgetoverd in één grote akker, dan komt de voedselvoorziening in het gedrang. Door de steeds weerkerende bodembewerkingen zijn er veel minder (spits)muizen te vinden in de akkers. De schaalvergroting van de akkers heeft dikwijl tot gevolg dat de kleine landschapselementen, bomenrijen en knotbomen, verdwijnen wat nefast is voor de nestgelegenheid. Ook de ruilverkavelingen van weleer waardoor grote open ruimtes ontstonden waar opgaande bomen moesten wijken voor de schaalvergroting in de landbouw, speelden niet in de kaart van de Steenuil. In de jaren ’70 werden subsidies uitbetaald voor het rooien van hoogstamboomgaarden tgv (natuurarme) laagstamboomgaarden, waarin de Steenuil zich allesbehalve thuis voelt.

• Gebruik van herbiciden en insecticiden in de landbouw:

Het veelvuldig gebruik van herbiciden om ongewenste kruiden uit de akkers te weren, heeft als bijkomend effect dat ook insecten achterwege bleven. Als dan ook nog insecticiden worden aangewend, dan verdwijnen de insecten als voedselbron voor de Steenuil zeker!

• Gebrek aan jachtervaring bij jonge steenuilen:

Wanneer de populatiedichtheid te laag is én als er meerdere onervaren jongen sterven in de eerste maanden na het verlaten van het nest, dan is het kritieke minimum snel bereikt!

• De auto: Veel (jonge) steenuilen vinden de dood onder de wielen van koning auto; waarschijnlijk zoeken ze de warmte op van het asfalt of beton.
• Bouwwoede van de mens:nog steeds wordt de open ruimte meer en meer aangesneden door de mensen om nieuwbouw neer te poten; nieuwe verkavelingen, sportinfrastructuur, KMOzones  aan de rand van de gemeenten... allemaal aanslagen op het leefgebied van de Steenuil of hoe de natuur nog steeds dient te wijken voor de aanstormende mens!

Tevens worden oude schuren afgebroken of opgeknapt, waardoor ze onbereikbaar worden als broedplaats voor de Steenuil.

• Concurrentie van andere vogels: waar weinig nestgelegenheid voorhanden is, ondervindt de Steenuil concurrentie van andere, (al dan niet) vroeger broedende holenbroeders zoals Holenduif of Spreeuw.

Een bijkomend probleem om de populatie in stand te houden of zelfs uit te breiden is de standvastigheid van de Steenuil; de jongen blijven meestal in de buurt van de nestplaats. Dit betekent dat de herkolonisatie van een leeg gebied moeilijk en traag verloopt.

• Specifieke soortbeschermingsacties

 

De twee belangrijkste factoren voor het behoud van de Steenuil zijn het behoud van het kleinschalig landschap en het behoud van nestgelegenheid.
Deze twee facetten van de soortbescherming zijn gelukkig vaak te combineren. Door het aanplanten
en onderhouden van knotbomen en hoogstamfruitbomen wordt het geschikte biotoop van deze prachtige uil behouden. Op termijn biedt dit ook extra nestgelegenheid (holle bomen).
Een extra soortbeschermingsactie bestaat in het plaatsen van nestkasten. Deze kunnen zowel tegen schuren als in (knot)bomen geplaatst worden. In gebieden waar de Steenmarter voorkomt moeten maatregelen genomen worden opdat de nestkasten niet binnen het bereik van de Steenmarter geplaatst worden.
Landbouwers, gemeentebesturen, wildbeheerseenheden en geïnteresseerden kunnen hieraan hun steentje bijdragen.

• Steenuilenproject RLVA

 

6.1       Inleiding:
De Steenuil werd in 2008 door vogelminnend Vlaanderen tot ‘vogel van het jaar’ verkozen, een ideale gelegenheid om van start te gaan met het STEENUILENPROJECT, een samenwerkingsverband tussen Regionaal Landschap Vlaamse Ardennen, Natuurpuntafdelingen Vlaamse Ardennenplus, Boven-Dender en Herzele, Wildbeheereenheden en de Landbouwersorganisaties (Boerenbond, Vlaams Agrarisch Centrum en Algemeen Boerensyndicaat). Op 1 juli 2008 werd een eerste ‘stichtende’ vergadering gehouden bij Dries Van Nieuwenhuyze, medeauteur van het standaardwerk The Little Owl, 2008. Op deze eerste vergadering werd afgesproken om een LEADERproject in te dienen met als toepasselijke naam ‘De Steenuil in de Vlaamse Ardennen’ (meer informatie aangaande LEADER vind je op www.leadervlaamseardennen.be). Ondertussen is het project ingediend en wachten wij ongeduldig af of dit goedgekeurd wordt. Pas na de goedkeuring weten wij of we effectief kunnen starten met het project (ondermeer zoeken naar vrijwilligers). Weet alvast dat de vrijwilligers een financiële vergoeding zullen bekomen!

6.2       Werkwijze:

• Reeds 15 jaar kunnen alle inwoners van het Regionaal Landschap Vlaamse Ardennen hagen, struiken en/of hoogstammige (fruit)bomen aankopen via de jaarlijkse boomplantactie (subsidies kunnen gegeven worden via de gemeente en/of de Nationale Boomgaardenstichting; voor meer info wendt u tot paul.haustraete@rlva.be of neem contact op met de gemeentelijke milieudienst).
• In cultuurhistorische en /of landschappelijk waardevolle agrarische gebieden kunnen de inwoners beroep doen op de subsidies van het Agentschap Ruimtelijke Ordening, Onroerend Erfgoed (meer info bekom je bij anne.hollevoet@rlva.be).
• Inwoners kunnen contact leggen met RLVA om een gratis steenuilnestbak op te hangen in een weide, boomgaard, oude hoeve en mogelijk zelfs in een grote tuin. Na een plaatsbezoek wordt de beslissing genomen of er al dan niet een bak kan gehangen worden.
• De nestbakken worden gefabriceerd door:
• BUSO Zottegem-Velzeke (Buitengewoon Secundair Onderwijs), (200 ex)
• Breek De Stilte (secretariaat Driehoek 39, 2940 Stabroek, Tel.: 03/665 35 17); deze vzw houdt zich reeds meer dan 10 jaar bezig met de opvang van autistische mensen. Peter van deze vzw is streekgenoot Marijn De Valk (200 ex)
• De plaatsing van de bakken in Zottegem gebeurt ism de leerlingen van het BUSO! In de andere gemeenten staan de arbeiders van de vzw LAVA ‘Landschapsbeheer Vlaamse Ardennen) en/of vrijwilligers garant voor de plaatsing. Mogelijk worden ook nog enkele andere beschutte werkplaatsen bereid gevonden om de bakken onder begeleiding te plaatsen.
• Elk jaar worden de nestbakken gecontroleerd door vrijwilligers die gezocht worden bij de

Natuurpuntafdelingen, Wildbeheereenheden, Landbouwers, Geïnteresseerden en Medewerkers RLVA

• De gemeentelijke verantwoordelijken (telkens één persoon) worden gezocht bij de ‘Vogelwerkgroepen’ van de verschillende Natuurpuntafdelingen, landbouwers en evenzeer bij geïnteresseerde burgers. De resultaten die zij bekomen van de vrijwilligers, worden bij RLVA ingezameld en geëvalueerd.
• Eigenaars/pachters van een perceel land waar een steenuilennestkast gehangen wordt, ontvangen een gratis steenuilgadget, een in keramiek vervaardigde steenuil die bevestigd wordt aan de gevel van de woning, zodat iedereen kan merken dat desbetreffende inwoner meewerkt aan het steenuilproject. Het gadget zal tevens het huisnummer bevatten!
• Opmaak + officiële opening (september 2009) van een reizende tentoonstellingsstand met als thema de steenuil; er worden in elke gemeente vrijwilligers gezocht om uitleg te geven aan scholen en groepen!
• Een brouwerij uit Herzele is bereid om een ‘Steenuilbier’ te brouwen: het klinkt goed (“een steenuilken drinken”) en hopelijk smaakt het ook bijzonder goed! De start van de distributie wordt gegeven op een officieel moment, waarschijnlijk in juni 2009. De desbetreffende brouwerij is tevens bereid om de distributie én de marketing te garanderen. Het unieke recept wordt ons aangereikt door BLES (bierliefhebbers van de Egmontstede) en moet één of meerdere ingrediënten bevatten die eigen zijn aan het kleinschalig landschap, het landschap waar de Steenuil zich in zijn sas voelt!                                                                                      De volwassenen zullen zich automatisch vragen stellen bij het nuttigen van de ‘steenuil’; Wat is dit bier? Waarom een steenuilbier? Wat houdt dit steenuilproject in? En hopelijk gaan zij op zoek naar antwoorden, die ook in de drankgelegenheden deels kunnen gevonden worden (reclamepanelen: daarop zullen de mensen uitgenodigd worden om ook een steenuilbak te plaatsen in hun knotwilg of boomgaard; zij vinden op de reclamepanelen alle coördinaten van RLVA om hun aanvraag te richten). Hopelijk bereikt RLVA op deze manier een deel van de inwoners van de Vlaamse Ardennen die onze nieuwsbrief links laten liggen!                                                                                                                                    De taak van RLVA bestaat er enkel in om promotie voor het bier te voeren (gemeentebesturen, provinciebestuur, Np-afdelingen, WBE’s en landbouworganisaties vragen om ook het ‘steenuilbier’ op (officiële) recepties aan te bieden).
• Opmaak van een educatieve fiche voor scholen en geïnteresseerden.

Wie interesse heeft om zijn uiltje bij te dragen aan dit project, kan contact opnemen met Paul Haustraete via telefoon (055/20.72.65) of mail (paul.haustraete@rlva.be) die de Natuurpuntafdelingen op de hoogte brengt van uw interesse!
Wordt zeker vervolgd!
Paul Haustraete
Medewerker Natuur
Regionaal Landschap Vlaamse Ardennen
Zonnestraat 53
9600 Ronse